The Latin text of Bartolus de Saxoferrato’s Tractatus de insigniis et armis (ca. 1355), transcribed from the edition of Dr. iur. F. Hauptmann, Do. Bartoli a Saxoferrato LL. Doct. Perusin. Tractatus de insigniis et armis, mit Hinzufügung einer Uebersetzung und der Citate neu herausgegeben (Bonn: Druck und Verlag von F. Hauptmann, 1883).
The German translation printed alongside it is transcribed separately in Tractatus de Insigniis et Armis (German). An English translation is available at Tractatus de Insigniis et Armis (English).
Superscript numerals mark Hauptmann’s footnotes, which are given only in German and appear in the German transcription.
Habentes ex concessione insignia et arma, illi soli illis utuntur.
Arma Bartoli et successorum ex concessione est leo rubeus cum duabus caudis in campo aureo.
Quilibet potest assumere sibi arma et insignia, illa portare et in rebus propriis impingere.
Portans arma vel insignia unius quomodo et quando possit prohiberi et per quem.
Notarius non potest assumere signum alterius et si assumit, prohiberi potest.
Fabricator chartarum potest prohiberi uti signo alterius fabricatoris.
Habere arma ex concessione principis prodest, quia aliis praefertur et non potest ab alio prohiberi.
Arma seu insignia domus transeunt in omnes descendentes de illa agnatione.
Bastardi non utuntur insigniis de iure, licet de consuetudine non servatur in Tuscia.
Signum societatis societate divisa apud quem remanere debeat.
Insignia seu arma qualiter sunt pingenda, infigenda seu portanda.
Leo, ursus et similia sunt pingenda erecta, elevata et ore mordaci ac pedibus radentibus.
Pes dexter semper debet antecedere, quando animal designatur.
In vexillis inspicitur illa pars, quae respicit portantem, non pars conversa.
Facies animalis depicti in vexillis tubarum, non debet respicere tubam.
Insignia consistentia in varietate diversorum colorum quomodo depingantur.
Locus prior et superior nobilior est posteriore et inferiore.
Aureus color nobilior est caeteris et per eum figuratur sol.
Color rubeus seu purpureus repraesentat ignem, et est nobilis.
Arma, quae portantur in vestibus, superior pars debet respicere caput, inferior pedes.
Mos scribendi noster quare sit rationabilior more scribendi Hebraeorum.
Arma depingenda in coopertoriis equorum, nobilior pars respicere debet caput equi.
Arma quomodo pingantur in coopertoriis lectorum in parietibus et aliis locis stabilibus.
1. Horum gratia de insigniis et armis, quae quis in vexillis et clypeis portat, videamus. Primo, an hoc sit licitum, et eo casu, quo est licitum, qualiter sint pingenda et portanda. Circa quod dico, quod quaedam sunt insignia dignitatis vel officii, quae portare potest quilibet habens illam dignitatem vel officium: ut insignia proconsularia et legatorum: ut l. 1. de offic. procons. et leg. et de rer. div. l. sanctum sicut de facto videmus hodie insignia episcoporum; et ista potest portare quilibet, habens illam dignitatem, ut dicunt leges. Aliis autem portare non licet; immo portans incurreret crimen falsi: ut ff. de falsis l. eos § fin. et ideo puto, quod ille, qui portat insignia doctoratus, cum non sit doctor, teneatur illa poena.
2. Quaedam sunt insignia cuiuslibet singularis dignitatis. Ut videmus quilibet rex, quilibet princeps et ceteri potentiores habent arma sua et insignia. Et ista nemini alteri licet deferre vel suis rebus depingere: ut C. de his qui pot. nom. l. 1 et nota in auth. de mand. princ. § penult. Quod intellige principaliter; sed accessorie non est prohibitum, ut puta, in signum subiectionis superponere propriis insigniis insignia domini regis vel comitis, et hoc de consuetudine observatur.
3. Quaedam sunt insignia seu arma privatorum hominum, seu nobilium vel popularium. De istis quidam reperiuntur qui habent arma et insignia, quae portant ex concessione imperatoris vel alterius magni domini. Ut vidi concedi multis a serenissimo principe Carolo IV. Romanorum Imperatore nec non rege Bohemiae; et mihi tunc consiliario eius concessit inter cetera, ut ego et ceteri de agnatione mea leonem rubeum cum caudis duabus in campo aureo portaremus. Et istis licet portare talia insignia nec est dubium. De principis enim potestate disputare sacrilegium est ut C. de crim. sacrileg. l. 3 ad idem C. de div. rescr. l. sacrilegii. Ad idem C. ut nemi. lic. sine iud. aut. in rubr. et nig. Si enim sine iudicis auctoritate prohibetur, ergo cum iudicis auctoritate permittitur.
4. Arma autem quidam et insignia sibi assumunt propria auctoritate, et istis an liceat videndum est, et puto, quod licet. Sicut enim nomina inventa sunt ad cognoscendum homines, C. de inge. ma. l. ad. recognosc., ita etiam ista insignia ad hoc inventa sunt. ff. de rer. div. l. sanctum. Sed talia nomina cuilibet licet imponere sibi ad placitum, ut dicta l. ad recognosc. et ff. de fals. l. falsi nom. in pr. Ita ista insignia cuilibet licet portare et impingere in suo, tamen non in alieno; ut C. ut nem. lic. sine iud. aut. l. 2 et ibi nota per gl. in verb. aliquis.
5. Sed quaero unus portat certa arma vel insignia, alius vult portare eadem: an liceat vel prohiberi possit? Videtur, quod possit portare, quia quilibet potest sumere nomen alterius: ut ff. ad trebell. l. facta § si vero nom. et de legat. 2. l. cum filius § pater et possunt esse plures eiusdem nominis; ut l. duo sunt Titii ff. de test. tut. et de leg. 2. l. sed et si quis servum § si inter duos; ergo potest quis sumere arma aliena, et plures eadem insignia portare vel rebus imponere possunt, cum utrumque fiat ad cognoscendum. Contrarium videtur ff. de reg. iur. l. id quod nostrum; si enim prius est nostrum, sine facto nostro a nobis aufferri non potest. Sed hoc non bene facit; loquitur enim in his, quibus plures in solidum uti non possunt. Alias secus, ut in usu plateae, balnei, theatri et similium. l. ut certo § si duobus vehiculum ff. commoda. Praeterea signum, quod portat alius, non est unum et idem, immo sunt diversa, habentia tamen eandem similitudinem. Ad decisionem ergo praedictorum praemitto, quod signum alienum portare prohibere potest ille, cuius est signum, seu petere, quod prohibeatur, si ex hoc ipse iniurietur, quia forte ille cum vituperio portat seu tractat. C. de episc. aud. l. mimae et est expressum ext. de excess. prael. c. dilecta, alias de concess. praeb. c. dilectus; arg. C. de Iudae. l. Iudaeos quosdam. Secundo de hoc potest conqueri quilibet tertius qui laeditur, et ad ipsius petitionem prohiberi oportet. C. de his qui potent. nom. et nota in authen. de mand. prin. § penul. Tertio iudex ex officio suo, si viderit hoc ad scandalum posse esse et dissensionem subditorum, potest prohibere. Arg. C. de Lati. lib. toll. l. 1. § sed et qui domini ubi circa eos, qui pileati incedunt, lex Iulia statuit, ne populus decipiatur; expressius extra de Iud. c. in nonnullis.
6. His praemissis in quaestione praemissa distinguitur, quod, si unus assumit arma, quae alius portavit ab antiquo, et illius non interest, nec ex hoc verisimiliter laedi potest. Exemplum: Unus Theutonicus tempore indulgentiae ivit Romam, ubi reperit quendam Italicum portantem arma antiquorum suorum et insignia. Volebat de hoc conqueri; certe, non poterat. Tanta est enim distantia inter utrumque locum sive domicilium, quod ex hoc ille primus laedi non posset, et in his, in quibus quadam publica facultate quis occupat sibi usum, non licet conqueri nisi ex magna causa; ut ff. ne quid in flumi. publ. l. 1 § sunt autem, qui putant.
7. Quandoque potest contingere, quod alterius potest multum interesse. Quid enim, si odii plenus, cuius vitae multi insidiantur, assumat arma et insignia hominis quieti et pacifici? Certe illius interest et poterit facere eum prohiberi, si vituperose portet, ut dictum est; multo fortius potest peti prohibitio, ne ex hoc propter unionem armorum alius pro alio occidatur vel iniurietur. Item si ex hoc pudor primi aliquo modo laedatur; arg. dictae ll. mimae et l. Iudaeos, et per officium iudicis, ad quem spectat quies popularis; ut ff. de offic. praefect. urb. l. 1 § quies. Quandoque potest contingere, quod multorum de populo interest. Ponamus exemplum in aliis insigniis, quam in his, quae portant pro armis. Pone quemdam fabrum esse doctissimum, qui in gladiis et aliis operibus suis facit certa signa, ex quibus opus ipsius magistri esse cognoscitur et per hoc tales merces melius venduntur et avidius emuntur; tunc puto, quod, si alius faceret tale signum posset prohiberi, quia ex hoc populus laederetur; acciperetur enim opus unius pro opere alterius. Arg. l. 1. de Lat. lib. toll. et de Iudae., c. in nonnullis.
8. Et eadem ratione dico de insigniis, quibus utuntur notarii; ut C. de assess. l. nemo § nec callidis et in auth. de instr. caut. § sed et si instr. et § oportet et quod ibi not. ubi si aliquis signum alterius acciperet, posset prohiberi. Idem in signis, quibus utuntur fabricatores cartarum de papyro in similibus per easdem rationes, et hoc similiter expedietur iudicis officio, ut dictum est.
9. Sed secundum hoc quaero, quid relevet habere ista arma ex concessione principis? Respondeo: multum. Primo, quia est maioris dignitatis, sicut dicimus in testamento facto coram principe. C. de testam. l. omnium. Secundo, quia non possunt ab alio prohiberi illa portare. Tertio, quia si duo assumpserunt eadem arma seu eadem insignia, nec de prioritate nec de posterioritate apparet, praefertur ille, qui a principe habuit. l. si duas. ff. de excus. tut. Quarto, quia, si esset in exercitu vel alio loco, et quaereretur, quis deberet praecedere, debent praeferri illius arma, quae a principe sunt concessa. ff. de albo scri. l. fin. et ext. de maior. et obed. c. per tuas et arg. l. si duas ff. de excus. tut. Et praedicta intelligo ceteris paribus, scilicet quod alias illi, qui habent arma, sint aequalis dignitatis; alias praecederent arma illius, qui esset in maiori dignitate. Arg. ff. de albo scrib. l. 1 et C. de consul. l. 1 lib. 12.
10. Quaero, qualiter ista arma vel insignia transeant in successorem? Respondeo: quidam sunt insignia unius domus vel agnationis, et ista transeunt in omnes de illa agnatione descendentes, sive sint heredes patris vel avi eorum, sive non. Arg. ff. de relig. l. familiaria et l. seq., nec per divisionem possunt assignari uni. Arg. C. de relig. si sepulcrum. Ad cognatos vero, vel affines non pertinent, ut C. de relig. l. ius familiarum.
11. Ex hoc posset quaeri, an bastardi vel spurii possint uti illis insigniis? et videtur, quod non, quasi non sint de familia vel de agnatione, ut l. pronuntiatio § 2 ff. de verb. signif. Contrarium tamen observatur in Tuscia de consuetudine, cui standum est. Quando tamen multiplicantur hi, qui portant talia insignia vel arma, consuetum est per aliquos, aliquid apponi ultra, ut ab aliis dignoscantur et discernantur, quod licet, sicut nomini additur praenomen. Quaedam vero sunt insignia alicuius societatis aliquorum negotiatorum et hic, cum societas ad heredem non transeat non est de his tractandum.
12. Sed apud quem remanebit signum societate divisa? Quod enim omnes utantur eo signo non est aequum, ut dictum est. Respondeo: si quidem erat unus in societate, qui erat capitaneus et quasi magister societatis, sicut dicitur in simili: ff. de legat. 2 l. peculium § 1, tunc apud eum debet remanere signum, quia ipse erat inter ceteros maioris honoris. Arg. ff. de fid. instr. l. fin. Si vero hic non erat, tunc apud eum remanebit, qui erat socius maioris quantitatis, ut ff. famil. hercisc. l. si quae sunt cautiones. Quid, si omnes sunt aequales? Tunc sorte dirimendum est, ut dicta l. si quae sunt cautiones. Puto tamen, quod, si dissoluta societate remanet unus negotiator, alii non, quod apud eum qui remanet negotiator debet remanere signum. Huius est ratio, quia aliorum non interest; item, quia, quamvis dissoluta societas est, tamen negotiatio remanet penes illum unum; ergo iniquum est, quod signum, quod erat accessorium negotiationi separetur ab ea. Arg. C. communia utriusque iud. l. possessionum. Quaedam vero sunt signa artificii cuiusdam seu peritiae, et hic advertendum. Quandoque sunt signa quaedam artificii, in quibus principaliter operatur qualitas loci. Exemplum: In Marchia Anconitana est quoddam nobile castrum, cuius nomen est Fabrianum, ubi artificium faciendi chartas de papyro principaliter viget, ibique sunt aedificia multa ad hoc; et ex quibusdam aedificiis meliores chartae proveniunt, licet etiam ibi faciat multum bonitas operantis. Et ut videmus, hic quodlibet folium chartae habet suum signum, per quod significatur, cuius aedificii sit charta. Dic ergo, quod isto casu apud illum remanebit signum, apud quem remanebit aedificium ipsum, in quo fit. Sive iure proprietatis, sive iure conductionis sive aliquis alio titulo sive in totum, sive pro parte sive in mala fide remaneat toto tempore, quo teneat, non potest prohiberi uti signo, sicut in ceteris iuribus realibus. Arg. ff. de serv. rust. praed. l. via constitui § fi et ff. si serv. ven. l. 2 § fi et l. seq. et ff. quemadm. serv. amit. l. usu et l. seq. idem in conductore talium aedificiorum. Arg. ff. loca l. sed addes § illud et l. videamus § item prospicere. Quaedam vero sunt insignia artificii, in quo principaliter bonitas artificis operatur, ut videmus in signis, quae apponuntur in spatis, gladiis et aliis operibus metallorum, et isto casu omnes, qui stant in una statione, possunt uti isto signo, quasi magister principalis istius stationis approbet illa opera, ut in auth. de tabell. § nos autem et no. in gloss. in verbis ipsis per se, quae incipit et cave tibi in fi. gloss. Si vero separentur, tunc signum debet remanere apud ipsum, qui principaliter erat in statione. Arg. ff. de fid. instru. l. fi. Et supra dixi: Sed si forte omnes erant aequales, tunc invicem conveniant et apud quem remaneat illud signum sorte dirimetur, ut d. l. si quae cautiones ff. fami. erciscun.
13. Secundo principaliter est videndum, qualiter ista arma seu insignia sunt pingenda, infigenda et portanda? Ad quod sciendum est, quod quandoque portantur in vexillis et vexillulis, quandoque in vestibus hominis, quandoque in clypeis, quandoque in coopertoriis lectorum et in similibus locis stabilibus. Circa quodlibet praedictorum aliqua videamus. Ubi sciendum est, quod ista insignia quandoque sumuntur ex aliqua re existente, ut multi assumunt aliquod animal, vel castrum, vel montem, vel florem vel aliquod simile. Quandoque ista insignia non assumuntur ab aliqua re existente, sed sunt signa simplicia, scilicet variationes quorumdam colorum vel per dimidia, vel quarteria, vel per aliquas listas rectas, transversas vel similes, quandoque mixtim ex utroque.
14. His praemissis videamus, qualiter portentur in vexillis illa signa, quae significant aliquam rem praeexistentem. Ad quod dico, quod ars imitatur naturam in quantum potest; unde ista insignia debent esse secundum naturam rei, quam figurant, et non aliter. Arg. l. si pater in fi. et l. seq. ff. de adopt. et ff. de sta. hom. l. non sunt liberi. De natura autem vexilli, cum portatur in hasta secundum illum usum, ad quem vexillum destinatur, hasta praecedit, vexillum sequitur. Unde quodcunque animal, quod debet designari in vexillo, facies eius debet respicere hastam, cum de natura faciei sit antecedere. Idem et in omni re et figura, quae habet partes, quae denotantur per ante et post, ut in praecedente exemplo dictum est. Tunc enim semper anterior pars rei debet esse versus hastam; alias animal videretur retro cedere tamquam monstrum. Sed si alicuius rei pars anterior solum habeatur pro armis et insigniis, ut sunt quidam, qui faciem arietis vel bovis pro suo signo portant, tunc non potest pars anterior respicere hastam, sed a latere respicit.
15. Sed dubitatur, qualiter dicta animalia debeant designari, utrum quasi stent erecta, an quasi per terram plane ambulent, vel quomodo? Respondeo: Dicta animalia debent designari de nobiliori actu eorum, et etiam quo magis suum vigorem ostendunt, ut ff. de sta. hom. l. quaeritur, ff. de acquir. rer. dom. l. quicquid § cum partes. Sic etiam ab antiquo usitatum esse vide-mus, quod princeps in maiestate, pontifex in pontificalibus designantur et depinguntur.
16. Nunc ad propositum dico, quod quaedam animalia sunt, quorum natura fera est, ut ff. de postul. l. un. §. bestias, et ista debent designari in actu feroci, ut leo, ursus et similia. Figuratur ergo leo erectus, elevatus, mordax ore et radens pedibus, et idem in similibus animalibus; in hoc enim actu magis vigorem suum ostendunt.
17. Quaedam sunt animalia non ferocia et in his inspici debet nobilior eorum actus diversimode. Unde, si quis equum pro suis armis portaret, non deberet eum designare rectum et elevatum; hoc enim vitium esset in equo; ideo debet eum designare erectum et elevatum parte anteriori aliqualiter, quasi equus saliens; in hoc enim actu magis vigor eius ostenditur.
18. Sed si quis pro suis armis agnum portet, tunc eum designare debet quasi plane ambulantem per terram; in hoc enim actu maxime eius vigor ostenditur. De quibus et omnibus aliis animalibus similia dicenda sunt.
19. Circa pedes etiam advertendum est, quod semper pes, qui antecedit, sit pes dexter, quia pars dextera est principium motus; alias significaret talem figuram laevam esse, quod vitium esset; ut ff. de aedi. edic. l. qui clavum § item sciendum. Sed hic erat dubium: Quid, si in una parte vexilli figuretur, tamquam pes dexter praecedat, ab alia parte videbitur pes sinister praecedere. Haec autem incongruitas magis evidenter apparet in his, qui pro suis armis aliquam literam, vel literas portant. Nam ab una parte sunt literae rectae, ab alia, parte communiter non est forma literarum, quod apparet, si quis literas scriptas a latere converso respicit.
20. Sed dicendum est, quod sicut in literis respicitur illa pars, quae respicit scribentem, non pars conversa, ita in vexillo inspicitur pars, quae respicit portantem, non alia; quod enim ex alia parte est, non ex principali proposito contingit, sed per accidens; sicut si quis se ipsum in speculo aspiciat; quod enim in se dexterum est, in speculo sinistrum apparebit. Et praedicta vera in vexillis et vexillulis, quae portantur in hasta, cuius natura est, ut elevata portetur et recta, ut ff. de servi. rust. praed. l. qui sella in prin.
21. Sed si loquimur de vexillis et vexillulis, quae portantur in tubis, quarum natura propria est, ut ad os tubicinum positae (sint), quasi per planum gerentes appositum? Tunc facies rei designatae vel pars anterior non debet inspicere tubam sicut hastam; non enim tuba est pars anterior, sed superior, et sic debet aspicere partem anteriorem illus vexilli tubae plane iacentis portati. Et praedicta vero in dubio quando de proprietate armorum et quid inspiciant, tractatur.
22. Sed quid, si portentur duo animalia se invicem inspicientia vel respicientia aliquid? Tunc non est locus praedictae investigationi, quia in incertis, non in certis, locus est coniecturis: l. continuus § cum ita ff. de verb. obl. et no. in l. tres denuntiationes C. quomodo et quando iudex.
23. Circa secundum vero, quando arma sunt quaedam signa simplicia et varietates quorumdam colorum, tunc advertendum est qualiter debent portari. Et praemitto, quod nobilior color debet praeferri et in nobiliori loco poni. C. de offic. praefec. urb. l. un. et de offic. rect. prov. l. potioris gradus et de consuli l. 1 lib. 12. Item praemitto, quod locus prior et superior est nobilior posteriore et inferiore, ut in d. l. potioris, et ff. de al. scri. l. un. Hoc praemisso dico, quod arma quandoque variantur per medi-um, ut quia quis portat bandderia duorum colorum; tunc aut dividuntur per medium ante et post (aut supra et infra). In istis casibus in dubio etiam color nobilior debet esse supra, nimirum in ea parte, quae respicit coelum, vel ante, nimirum in ea parte, quae respicit hastam. Si vero variatur per quarteria, tunc nobilior color debet esse in quarterio superiori et anteriori prope hastam. Si vero variatur per listas directas, tunc lista nobilioris coloris debet esse prope hastam. Si vero variatur per listas transversales, tunc lista nobilioris coloris debet esse versus coelum. Si vero listae vel bandae sunt pendentes, tunc cum hasta habet se tamquam pars prior in banderia, ideo pars magis elevata debet respicere hastam. Ista omnia probantur ex praesuppositis.
24. Sed si dubitatur, quis color sit nobilior, tunc advertendum est diligenter. Nam color unus est nobilior altero, respectu eius, quod repraesentat secundum se. Primo color aureus est nobilior; per eum enim repraesentatur lux; si quis enim vellet figurare radios solis, quod est corpus magis luminosum, hoc non posset congruentius facere, quam per radios aureos. Constat autem, quod nil luce nobilius, et certe nihil est. C. de sum. trinit. et fide cath. epistola inter claras; ibi: nihil est enim, quod lumine clariore praefulgeat, et C. ne fil. pro pat. auth. habita, ibi; totus mundus illuminatur. Et ideo in sacra pagina pro re maximae excellentiae figuratur, ut ibi: fulgebunt iusti sicut sol, Matth. 7, et alibi: resplenduit facies eius sicut sol, Matth. 23, et propter huius nobilitatem nulli licet portare vestes aureas nisi principi C. de vesti. holo. et aura. l. 1 et 2 lib. 11.
25. Sequens color nobilis est color purpureus seu rubeus, qui figurat ignem; qui est super alia elementa et nobilius elementorum est, et corpus post solem secundario luminosum. Et propter eius nobilitatem nulli licet portare vestes comptas eius colore, ut C. de vest. holo. l. 2 et 4 et 5 lib. 11 et in dictis legibus exprimitur, dictum colorem esse nobiliorem aliis.
26. Sequens post praedictos color est azureus: per eum enim figuratur nobilis aer, qui est corpus transparens et diaphanum et maxime receptivum lucis, et est elementum sequens post ignem nobilius aliis. Unde praedicti colores propter id, quod repraesentant, dicuntur nobiliores. 27. Qualiter autem colores dicuntur nobiliores secundum se, dico, sicut lux est nobilissima, eius contrarium, ut tenebrae sunt vilissimae. Sic in coloribus secundum se color albus est nobilior, quia magis appropinquat luci. Color niger est infimus, quia magis appropinquat tenebris. Colores autem medii sunt nobiliores et minus nobiles secundum plus et minus, quod appropinquant albedini vel nigredini. Istud videtur dictum Aristotelis in lib. de sensu et sensato.
28. Dixi, quod quandoque ista arma portantur super vestibus hominum; tunc istud, quod in armis habet se ut pars superior, debet esse versus caput hominis; quod vero habet se ut inferior, versus pedes. Item in eo, quod depingitur in anteriore parte hominis ut in pectore, pars nobilior armorum debet respicere latus dextrum. Est enim illa nobilior pars et principium motuum, ut in praecedentibus dictum est.
29. De eo vero, quod depingitur a parte posteriori hominis potest dubitari. Pro cuius declaratione praemitto illam quaestionem, quae fuit inter Iudaeos et me, dum Hebraicam addiscebam. Dicebant enim, quod mos scribendi noster non erat rationabilis; incipimus enim a latere sinistro scribere et trahimus literam ad latus dextrum, et illud, quod debet esse principium motus, est terminus, et illud, quod debet esse terminus, est principium. At modus scribendi eorum est rationabilior, quia incipiunt a latere dextro et vadunt versus sinistrum. Ad quod tollendum dicebam, quod aliquid rationabiliter debet fieri, respectu finis ad quem ordinatur. Ideo finis dicitur primus intellectus et prima intentio operantis, et haec naturaliter sunt vera et probantur per leges. Nam si finis, intellectus operantis, sit rationabilis, etiamsi postea non sequatur effectus, dicitur rationabiliter operari. ff. de negot. gest. l. sed an ultro § 1. cum si. Sed scriptura praedicta fit ut legatur. Legi autem est oculis inspici; ff. de his quae in testa. del. l. 1 § 1; et sic legere fit per visum. Videre autem est pati, ut physici dicunt; scriptura autem repraesentata in oculis nostris agit in oculos nostros; oculi autem pati, dicuntur, quod patet, quia ex hoc laeduntur. Cum ergo scriptura agat in oculos, debet ista actio incipi a latere dextro ipsius scripturae, quia illud latus est principium motus seu actionis. Sed latus dextrum scripturae, quae nos respicit, est respectu lateris nostri sinistrum. Sicut si homo volvat vultum suum versus meum directo, latus eius dextrum respectu mei est sinistrum. Et sic apparet, quod nos in scribendo magis rationabiliter operamur. Inspicimus enim finem, sic ut a latere dextro scriptura in omnibus incipiat operari. Secundum morem Iudaeorum incipit a latere sinistro. Ad propositam quaestionem, qualiter arma debeant pingi rationabiliter a parte posteriori super vestes hominis, dico, quod illa pars armorum, quae se habet ut anterior vel ut nobilior, debet esse versus latus sinistrum hominis portantis. Ratio: quia illius arma si quis ante aspiciat recta illa videat; facies ergo istius arma sic a parte posteriori. Sed fingo, unum hominem habere suam faciem retro; procul dubio latus, quod erat sinistrum ex parte posteriori erit dextrum. Sed pone aliquem velle scribere latine in speculis alicuius; absque dubio incipiet in parte sinistra: quoniam illo respectu literae erunt ad dextram partem ut supra est ostensum.
30. Ex his etiam apparet, quod literae et arma debent incidi in sigillis per conversum; quoniam id fit ad finem imprimendi in ceram vel aliam materiam et remanet rectum. Et sic inspicere debemus finem, ad quem fit, non id, quod fit. Si vero incideretur in aliqua re non ad sigillandum, sed ut sic esset, tunc debet incidi directe.
31. Quandoque dicta arma depinguntur in clypeis. Tunc similiter pars clypei, quae secundum naturam portandi respicit latus dextrum; illa enim assumitur ut potior, ut patet ex his, quae dicta sunt.
32. Quandoque portantur et pinguntur in coopertis equorum et tunc sive a parte dextra sive a parte sinistra debet respicere pars nobilior caput equi. Monstruosum enim esset, quod unus caput equi respiceret et alius caudam. Hoc autem quod nulli liceret magis accideret; et cum deberent stare in fronte vel in groppa, tunc latus dextrum respicerent, secundum ea, quae dicta sunt. (?)
33. Quandoque depinguntur in coopertis lectorum et similium; et tunc debet inspici ea res, in qua debet pingi, cum stat in suo proprio esse. Sunt enim in coopertis lectorum quaedam partes, quae circumdant lectum, quaedam vero, quae plane iacent supra. Et in parte iacenti formam pingendi sumunt a forma hominis iacentis in lecto, in parte vero pendenti in lecto, assumatur forma pingendi arma a forma hominis recte stantis. Quandoque figurantur vel pinguntur in parietibus vel aliis stabilibus locis et tunc, si quidem locus, ubi pingitur, habet se ut paries, consideratur paries ut faciem suum volvat versus nos et sic latus dextrum parietis quis cognoscet et sic facies nobilior armorum volvatur versus partem dexteram. Praedicta vera nisi ex causa aliter fieret. Quid enim si in medio unius parietis depingatur statua principis vel alterius excellentis vel forte arma regia? Tunc alia arma, quae ab utraque parte depinguntur, debent illam statuam vel ipsius arma inspicere. Nam si statua … (et ita) a dextris vel sinistris volvantur, ad similitudinem hominum circum dominum existentium; homines enim se volvunt versus eum. Sed si locus, ubi pingitur, habet se ut coelum, veluti camerae vel aulae? Tunc ex dictis in praecedenti libro cognoscendum est, ubi dicatur caput aulae vel ubi caput camerae. Postea finge hominem iacentem et vultum versus nos volventem, ex quo considera dextram partem et sinistram et sic modum depingendi et ingressum, ut ex praecedentibus patet. Si autem locus ubi depingitur habet se ut solum seu terra, tunc eodem modo considera caput et pedem. Finge hominem iacentem ibi et volventem vultum versus nos et cognosces dextram sive sinistram, ex quo modum rationabilem depingendi invenies. Unum tamen scias, quod licet arma quis et insignia sua posset in terra sculpere vel depingere; tamen arma alicuius domini sui vel maioris non licet in terra sculpere vel pingere, ut C. ne. li. sig. Salva. Christi etc. in rubro et nigro.
Et tantum de isto tractatu.
Hunc tractatum de insigniis et armis editum a Do. Bartolo a Saxoferrato, publicavit post mortem dicti Do. Bartoli Do. Nicolaus Alexander, legum doctor generque suus, octavo die Ianuarii.